Sretenje – Dan državnosti Srbije
U srpskom nacionalnom kalendaru, malo dana nosi toliki teret istorije i simbolike kao Sretenje, zvanično proglašeno za Dan državnosti Srbije. Prema podacima istraživanja javnog mnjenja, preko 85% građana Srbije prepoznaje Sretenje kao nacionalni praznik, ali znatno manji broj detaljno poznaje složenu istorijsku pozadinu dva događaja koja se na ovaj datum prepliću: početak ustanka 1804. i donošenje prvog ustava 1835. godine. Ova dva stuba srpske moderne državnosti nisu samo datumi u udžbeniku, već živa prekretnica koja je oblikovala politički, pravni i nacionalni identitet srpskog naroda.
Orašac 1804: Iskra koja je zapalila revoluciju
Dana 15. februara 1804. godine (po julijanskom kalendaru, što odgovara 27. februaru po gregorijanskom), u Marićevića jaruzi u Orašcu, dogodio se zbor koji će zauvek promeniti tok srpske istorije. Okupljeni viđeniji Srbi sa teritorije Beogradskog, odnosno Smederevskog pašaluka, doneli su odluku koja je bila odgovor na strahovitu seču knezova – preventivno pogubljenje uglednih narodnih prvaka koje su izvršile dahije, lokalne turske vlasti. Ovaj čin terora trebalo je da zauvek skrši otpor, ali je postigao suprotan efekat. Izabravši Đorđa Petrovića – Karađorđa za vođu, srpski narod nije krenuo u običan ustanak, već u revoluciju čiji je cilj bio potpuno oslobađanje od osmanske vlasti i obnova države. Prvi srpski ustanak najpre je zahvatio krajeve zapadno od Kolubare, Šumadiju i Pomoravlje, ali se brzo proširio, prerastajući u organizovani državotvorni poduhvat.
Od ustanka do institucija: Karađorđeva državotvorna delatnost
Karađorđevo vođstvo nije se ogledalo samo u vojnim pohodima. Tokom Prvog srpskog ustanka (1804-1813), u sklopu obnove srpske državnosti, ustrojen je čitav niz važnih institucija koje su postavile temelje modernoj državi. Među njima se posebno ističe osnivanje Velike škole 1808. godine, dalekog začetka današnjeg Univerziteta u Beogradu. Ovaj čin govori o viziji vođa ustanka koji su težili ne samo fizičkom oslobađanju, već i intelektualnom i kulturnom preporodu. Uspostavljena je uprava, pravosudni sistem i začetak stalne vojske. Kako je konstatovao nemački istoričar Leopold Ranke, Karađorđevom bunom započela je Srpska revolucija, dugotrajni proces koji je tek decenijama kasnije, diplomatskim veštinama kneza Miloša Obrenovića, dovršen međunarodnim priznanjem.
Sudbina ustanka na međunarodnoj šahovskoj tabli
Iako je čitav Beogradski pašaluk uspešno oslobođen do 1807. godine, sudbina ustanka u velikoj meri je zavisila od šire geopolitičke situacije. Ključni momenat desio se 1812. godine potpisivanjem mira u Bukureštu između Rusije i Turske. Ruska Imperija, tradicionalni zaštitnik pravoslavnih hrišćana na Balkanu, bila je prisiljena da napusti srpski uzrok zbog početka Napoleonovog pohoda na njenu teritoriju. Prepuštanje Srbije Osmanskom carstvu bilo je direktan plod ove globalne krize. I pored toga, ustanak je ostavio nepovratan trag – ideja srpske državnosti više nije mogla biti zaustavljena, a teritorijalna autonomija koju je Srbija kasnije stekla temeljila se upravo na dostignućima iz tog perioda.
| Ključni događaji Prvog srpskog ustanka | Godina | Značaj |
|---|---|---|
| Zbor u Orašcu i izbor Karađorđa | 1804 | Početak organizovanog ustanka i državotvornog procesa |
| Osnivanje Velike škole | 1808 | Začetak visokog obrazovanja i institucionalni razvoj |
| Oslobađanje Beogradskog pašaluka | 1807 | Vrhunac vojnih uspeha ustanka |
| Bukureštanski mir | 1812 | Međunarodna situacija dovodi do pauze u borbi za nezavisnost |
Sretenjski ustav 1835: Liberalni probiv u doba apsolutizma
Tačno tri decenije nakon početka ustanka, na Sretenje 1835. godine u Kragujevcu, dogodio se drugi fundamentalni događaj: donošenje prvog Ustava Kneževine Srbije, poznatog kao Sretenjski ustav. Ovaj dokument, izrađen po uzoru na ustave Francuske i Belgije, bio je delo Dimitrija Davidovića, znamenitog novinara i nacionalnog radnika. Njegov tekst je, za tadašnje prilike na Balkanu i u većem delu Evrope, bio neobično liberalan. Ustav je predviđao podelu vlasti, garantovao određena građanska prava i uspostavljao Narodnu skupštinu kao zakonodavno telo. Ovaj napredak, međutim, bio je previše nag za konzervativne evropske sile tog vremena.
Reakcija velikih sila i sudbina liberalnog eksperimenta
Reakcija na Sretenjski ustav bila je brza i odlučna. Austrija, Turska i Rusija – tri konzervativne imperije koje su dominirale regionom – odmah su izrazile oštro negodovanje. Velike sile smatrale su ga previše liberalnim i revolucionarnim, potencijalnom pretnjom za sopstveni apsolutistički poredak. U poređenju sa ustavima evropskih zemalja tog vremena, on zaista i jeste bio jedan od najnaprednijih, osim retkih izuzetaka. Pritisak je bio toliki da je knez Miloš Obrenović bio prisiljen da ustav suspenduje već posle samo mesec dana. Iako kratkotrajan, Sretenjski ustav je postavio važan presedan i pokazao pravac u kome će se srpsko društvo kasnije razvijati.
Ustavna evolucija: Od Kneževine do savremene Srbije
Sudbina Sretenjskog ustava nije umanjila njegovo istorijsko značenje kao prvog pokušaja da se srpska država utemelji na modernim pravnim načelima. On je otvorio put nizu drugih ustavnih rešenja koja su oblikovala Srbiju u 19. i ranom 20. veku: ustavima iz 1838, 1869, 1888, 1901. i na kraju, 1903. godine. Svaki od njih odražavao je društvene i političke borbe svog vremena, težeći ka učvršćivanju državnosti i parlamentarizma. Posle Drugog svetskog rata, u potpuno promenjenim okolnostima u sastavu socijalističke federalne Jugoslavije, Srbija je četiri puta usvajala novi ustav. Aktuelni Ustav Republike Srbije usvojen je 30. oktobra 2006. godine, nakon proglašenja državne nezavisnosti, čime se zaokružio dug i složen put ustavnog razvoja koji je počeo upravo na Sretenje 1835. godine.
Simbolika Sretenja kao nacionalnog praznika
Obeležavanje Sretenja kao Dana državnosti nije slučajno spajanje dva istorijska događaja. Ona predstavljaju dve strane istog procesa: borbeno-oslobodilačku i graditeljsko-pravnu. Prvi srpski ustanak je stekao slobodu krvlju i oružjem, dok je Sretenjski ustav pokušao da tu slobodu utemelji zakonom i institucijama. Zajedno, oni simbolizuju težnju srpskog naroda ka potpunom suverenitetu – kako spoljašnjem, oslobađanjem od strane vlasti, tako i unutrašnjem, kroz uspostavljanje pravne države koja služi svojim građanima. Praznovanje ovog dana podseća na činjenicu da državnost nije statična, već živi proces koji zahteva kontinuiranu brigu i angažovanje svih generacija.
Savremeni odjek i značaj za buduće generacije
U savremenom kontekstu, Sretenje i Dan državnosti nude priliku za dublju refleksiju o nacionalnom identitetu izvan površnih prazničkih manifestacija. Razmera i vizija projekta koji su pokrenuli Karađorđe i Davidović – od smelog vojnog otpora do ambicioznog pravnog teksta – postavljaju visok standard za građansku odgovornost. Proučavanje ovih događaja otkriva kako su srpske državne institucije, od univerziteta do pravnog sistema, duboko ukorenjene u borbi za modernitet i dostojanstvo. Za buduće generacije, ovaj praznik služi kao podsećanje da su sloboda i pravda uvek bile tesno povezani u srpskoj istorijskoj svesti i da njihovo ostvarenje zahteva i hrabrost i mudrost, karakteristike koje su obeležile i Orašac 1804. i Kragujevac 1835. godine.