Veliki post počinje danas: Duhovna obnova i značaj vaskršnjeg posta u Srpskoj pravoslavnoj crkvi

Veliki post počinje danas: Duhovna obnova i značaj vaskršnjeg posta u Srpskoj pravoslavnoj crkvi

Danas, za vernike Srpske pravoslavne crkve, počinje period dubokog duhovnog rada – Veliki ili Vaskršnji post. Ovaj najvažniji i najduži posni period u crkvenom kalendaru traje sedam strogih nedelja, odnosno 48 dana, i završava se proslavom Vaskrsa, koji se ove godine obeležava 12. aprila. Međutim, kao što ističe teolog Miloš Stojković, autentičan post se ne ogleda samo u dijetetskom uzdržavanju. “Ako čovek posti samo hranom, a ne posti delima, ne miri se s bližnjima, ne čini dobra dela, onda takav post predstavlja samo dijetu”, naglašava Stojković, ukazujući na suštinu ovog podviga koja leži u potpunoj preorijentaciji čoveka ka duhovnom.

Suština i struktura Velikog posta: Više od uzdržavanja od hrane

Vaskršnji post je, pre svega, putokaz ka duhovnoj obnovi. Osim uzdržavanja od hrane životinjskog porekla, vernici se pozivaju da se tokom ovih sedam nedelja uzdrže i od opijanja, pušenja i prazničnih proslava. Cilj je stvaranje prostora za samoispitivanje, pokajanje i intenzivniji molitveni život. Crkva kroz bogosluženja Velikog posta vernike priprema i uvodi u sam podvig, a liturgijski red se značajno menja. U toku običnih dana, izuzev subote i nedelje, ne služi se potpuna Liturgija, već se sredom i petkom održava Liturgija pređeosvećenih Darova. Bogosluženja dobijaju pokajnički karakter, sa manje pojanja, više čitanja iz Starog zaveta, posebno Psaltira, i uznošenjem dirljive molitve Svetog Jefrema Sirina sa velikim poklonima.

Siropusna nedelja: Čin opraštanja kao temelj duhovnog puta

Sveta Četrdesetnica bogoslužbeno počinje večernjom službom Siropusne nedelje, koja se u narodu često naziva i nedeljom praštanja. Na ovom bogosluženju obavlja se dirljiv čin međusobnog opraštanja, koji postavlja temelj za čitav post. Nastojatelj hrama, a zatim i svi prisutni, mole se jedno drugom za oproštaj grehova “rečju, delom, pomišlju i svim svojim osećanjima”. Ovaj čin ima duboku istorijsku i duhovnu pozadinu. U skladu sa jevanđeljskim načelom o pomirenju, u starim vremenima su se egipatski pustinjaci okupljali poslednjeg dana siropusne sedmice, izmolivši oproštaj jedni od drugih, a zatim se razilazili u pustinju radi osamljenih podviga tokom posta. Danas se taj običaj održava kroz posećivanje i pomirenje sa bližnjima.

Prva sedmica i Nedelja Pravoslavlja: Revnost i potvrda vere

Prva nedelja Velikog posta odlikuje se posebnom strogošću i revnošću. Od ponedeljka do četvrtka čita se monumentalni Veliki pokajnički kanon svetog Andreja Kritskog, koji sadrži preko 250 tropara i predstavlja duboko samoispitivanje duše. U subotu prve nedelje Crkva se seća čuda velikomučenika Teodora Tirona, koji je spasao vernike od oskvrnavljene hrane, pa se osvećuje koljivo. Prva nedelja (nedeljni dan) nosi naziv Nedelja Pravoslavlja ili Pobeda Pravoslavlja. Ovog dana se seća konačne pobede pravoslavnog učenja nad ikonoboračkom jeresi, koja je osuđena na Sedmom Vaseljenskom Saboru 787. godine. Služi se poseban čin Pravoslavlja, koji je sastavio patrijarh Metodije u IX veku, potvrđujući vernost apostolskom predanju.

Druga i treća sedmica: Svetlost posta i poklonjenje Krstu

Druga sedmica i nedelja posvećene su svetom postu kao putu ka unutrašnjem prosvetljenju. Crkva posebno seća svetog Grigorija Palame, velikog atonskog podvižnika i arhiepiskopa solunskog iz XIV veka, koji je branio pravoslavno učenje o nestvorenoj Božanskoj svetlosti. On je razobličio jeretičko učenje monaha Varlama, koji je odbacivao mogućnost da se kroz molitvu i post dostigne blagodatno ozarenje. Treća nedelja je Krstopoklona. Na sredinu hrama iznosi se Časni Krst, koji vernicima na sredinu teškog podviga pruža utehu i ohrabrenje, podsećajući ih na Hristovu pobedu i obećanje Vaskrsenja. Krst se u pesmama poredi sa drvetom života i hladovinom za umornog putnika.

Četvrta i peta sedmica: Put savršenstva i Marijino stajanje

U bogosluženjima četvrte nedelja Crkva nudi uzor isposničkog života kroz sećanje na prepodobnog Jovana Lestvičnika, autora čuvenog dela “Lestvica raja”, gde je opisao 30 stepenika duhovnog ushićenja. U četvrtak pete sedmica odvija se jedno od najdirljivijih bogosluženja posta – Marijino stajanje. Čita se ceo Veliki kanon svetog Andreja Kritskog zajedno sa žitijem prepodobne Marije Egipatske, koje predstavlja moćni primer preobraženja od dubokog greha do anđelske svetosti putem iskrenog pokajanja. Subota pete nedelja je Subota akatista, kada se na jutrenju peva Akatist Presvetoj Bogorodici u sećanje na Njeno zastupništvo.

Prelaz ka Strasnoj sedmici: Lazareva subota i Cveti

Šesta sedmica posta vodi ka njegovom vrhuncu. U subotu, Lazarevoj suboti, Crkva se seća čuda vaskrsenja Lazara, kojim je Hristos pokazao Svoju Božansku moć i ukazao na opšte vaskrsenje. Sledeći dan, Cveti, proslavlja se svečani Ulazak Gospodnji u Jerusalim. Ovaj praznik, iako jedan od dvanaest najvećih, nema predpraznične dane jer je okružen postom. Vernici donose vrbice, simbol pobede života nad smrću, koje se osvećuju. Petkom nakon Cveti završava se post Svete Četrdesetnice, a usklici u bogosluženjima upućuju pažnju na nastupajuću Strasnu sedmicu.

Bogoslužbeni život i disciplina tokom posta

Tokom celog Velikog posta, crkveni red podrazumeva posebnu disciplinu. Pored promena u liturgiji, post se odnosi i na svakodnevni život vernika. Preporučuje se uzdržavanje od telesnih zadovoljstava, intenzivnija lična molitva, češće pričešćivanje i, što je možda najvažnije, činjenje dela milosrđa. Crkva podstiče na pomirenje sa onima sa kojima smo u svađi, na posećivanje bolesnih, na pomaganje siromašnima i na oproštaj. Tako post prestaje da bude samo fizička vežba, a postaje holistički duhovni proces koji obuhvata celog čoveka.

Vaskršnji post u savremenom kontekstu: Izazov i prilika

U brzom savremenom životu, posmatranje Velikog posta predstavlja izazov, ali i jedinstvenu priliku za usporavanje i preispitivanje vrednosti. To je vreme kada se vernici mogu namerno odvojiti od vika svakodnevnice kako bi se usredsredili na ono što je bitno. Iako fizički aspekt posta (uzdržavanje od određene hrane) je najvidljiviji, pravoslavno učenje neprestano ističe da je njegovo srce u promeni odnosa: prema Bogu, prema bližnjima i prema sebi samom. Kao što period posta vodi ka radosti Vaskrsenja, tako i lični podvig vodi ka duhovnoj radosti i obnovi koja prevazilazi vremenske okvire ovih 48 dana.