Istorijski arhiv Užice otvara izložbu “100 godina od obnove Njegoševe zavetne crkve na Lovćenu”

Istorijski arhiv Užice

Povodom obeležavanja Dana državnosti Srbije, galerija Istorijskog arhiva u Užicu postala je domaćin izuzetno značajnog kulturno-istorijskog događaja. U saradnji sa Kraljevskim dvorom u Beogradu, otvorena je izložba pod naslovom “100 godina od obnove Njegoševe zavetne crkve na Lovćenu”, autorstva mr Dušana Babca, arhitekte i člana Krunskog saveta. Ova manja po obimu, ali ogromna po simboličkom teretu i istorijskoj težini postavka, predstavlja priliku za Užičane i sve posetioce da se osvrnu na jedan od temeljnih spomenika srpskog duhovnog i nacionalnog identiteta, čija je sudbina bila izuzetno burna tokom prošlog veka.

Svečano otvaranje i reči gradskog predstavnika

Na svečanom otvaranju izložbe, prisutnima se u ime Grada Užica obratio Brano Popović, član Gradskog veća. Njegov govor je bio ispunjen dubokim razumevanjem istorijskog konteksta i duhovnog značaja Njegoševog zaveta. Popović je istakao da razumevanje našeg istorijskog zaveta kao naroda, koji ga ima prema Bogu i svojim stradalnicima, neminovno vodi do zaveta Petra II Petrovića Njegoša. “Njegovim ispunjavanjem mi potvrđujemo svoju istorijsku ulogu kao naciona koji ima svoje preuzete obaveze i pred svetom i pred Bogom i svedočimo sopstveno trajanje”, rekao je Popović. Posebno je naglasio poslednju zavetnu želju Njegoševu o mestu njegovog večnog počivališta, izražavajući nadu da će i taj zavet jednog dana postati realnost. Ovakve reči na otvaranju izložbe ukazuju na to da se radi o mnogo više od obične komemoracije – radi se o živom razgovoru o nacionalnom sećanju i budućnosti.

Sadržaj i koncepcija izložbe

Sama izložba je konceptualno bogata i sažeto prikazuje kompleksnu priču. Postavku čini 21 pano fotografija koje dokumentuju proces obnove kapele i kraljevsko putovanja, zajedno sa ilustracijama nacrta obnove crkve i fresaka koje je oslikao čuveni srpski slikar Uroš Predić. Ova kolekcija je prvi put javno prikazana prošle godine u Belom dvoru u Beogradu, povodom stogodišnjice obnove ove svetinje. Činjenica da je izložba sada gostovala u Užicu govori o želji organizatora da se ova priča preneše širem arealu i da se dopre do publike van glavnog grada. Fotografije ne prikazuju samo arhitektonski poduhvat, već i duh vremena, entuzijazam i posvećenost ljudi koji su učestvovali u obnovi finansiranoj od strane kralja Aleksandra I Karađorđevića.

Tumačenje arhitekte Dragomira Acovića

Jedan od ključnih trenutaka na otvaranju bio je govor arhitekte i člana Krunskog saveta, Dragomira Acovića. Njegova analiza je bila filozofski nadahnuta i duboko lična. Acović je istakao da ova izložba govori o susretu dva pojma našeg života i naše istorije. “U jednom momentu je između njih postojala međuzavisnost, postojao odnos i mi smo bili deo te međuzavisnosti i tog odnosa. I ostali smo, ali smo počeli da zaboravljamo čega smo mi to bili deo”, rekao je Acović. On je naglasio da, iako izložba nije velika po obimu, ona jeste ogromna po temi i po činjenici da predstavlja pokušaj da se “donekle operemo pred svojom savešću, pred istorijom i pred onim delom budućnosti koji nam je preostao”. Njegov zaključak da smo “umeli, mogli i smeli dok smo bili ono što jesmo”, a da smo kasnije prestali da to budemo, ostaje kao moćna refleksija za svakog posetioca.

Burna istorija Njegoševe zavetne crkve

Da bi se u potpunosti razumeo značaj ove izložbe, neophodno je sećati se turbulentne istorije same crkve. Njegoševa zavetna crkve na Lovćenu, podignuta prema želji velikog pesnika i vladike, doživela je brojne potrese. Oštećena je u oba svetska rata, što je već govorilo o njenoj strateškoj i simboličkoj poziciji. Međutim, najtragičniji trenutak desio se 1972. godine, kada je crkva srušena do temelja odlukom CK Komunističke partije i Vlade NR Crne Gore. Ovaj čin nije bio slučajan; radilo se o sistematskom pokušaju zaboravljanja i prekida veze sa duhovnim i nacionalnim korenima. Već dve godine kasnije, na istom svetom mestu, podignut je Njegošev mauzolej po projektu vajara Ivana Meštrovića, objekat impozantnih razmera, ali bez naglašenih pravoslavnih obeležja, što je predstavljalo radikalno preusmeravanje simbolike mesta.

Ekshumacije i narušavanje mira

Direktor Istorijskog arhiva Užice, Željko Marković, je na otvaranju podsetio na još jedan mračan aspekt ove priče – česte ekshumacije Njegoševog tela. Marković je naglasio da je četiri ili pet puta vršena ekshumacija Njegoševog tela iz groba. Ovaj podatak otkriva dubinu nepoštovanja i ideološke instrumentalizacije koje je jedan od najvećih umova srpskog naroda doživeo i posle smrti. Svako pomeranje njegovih posmrtnih ostataka predstavljalo je politički čin, pokušaj prepisivanja istorije i kontrole narativa o prošlosti. Ova činjenica daje izložbi dodatnu dimenziju – ona nije samo o obnovi zidina, već i o pokušaju vraćanja časti i dostojanstva, o pokušaju da se ispravi istorijska nepravda učinjena prema Njegoševom zavetu.

Kralj Aleksandar I Karađorđević i obnova

Centralna figura priče o obnovi iz 1925. godine bio je kralj Aleksandar I Karađorđević. Njegova odluka da finansira obnovu Njegoševe zavetne crkve na Lovćenu bila je snažan politički i simbolički gest. Time je kralj potvrdio kontinuitet državne tradicije, povezao Karađorđevićevu dinastiju sa duhovnim nasleđem Njegoša i Crne Gore, i poslao poruku o jedinstvu Južnih Slovena u tada novoosnovanoj Kraljevini SHS. Fotografije kraljevskog putovanja prikazane na izložbi svedoče o svečanosti i značaju koji je tom činu pridavan. Obnova nije bila samo arhitektonski poduhvat; bila je akt nacionalne obnove, duhovnog oživljavanja i političke afirmacije. Srušavanje crkve decenijama kasnije, dakle, može se tumačiti kao direktno odbacivanje tog konkretnog nacionalnog i državnog projekta.

Umetnički doprinos Uroša Predića

Poseban deo izložbe čine ilustracije fresaka koje je oslikao Uroš Predić, jedan od najistaknutijih srpskih slikara realizma. Predićev angažman na oslikavanju obnovljene crkve govori o želji da se obnovi ne samo zidovi, već i umetnička i duhovna atmosfera mesta. Njegove freske, na koje se na izložbi može naslutiti kroz nacrte i dokumentaciju, predstavljale bi sintezu visoke umetničke vrednosti i verske simbolike. Uništenje crkve označilo je i uništenje ovog umetničkog dela, što predstavlja neprocenjiv gubitak za srpsku kulturnu baštinu. Prikaz ovih elemenata na izložbi u Užicu podseća nas da se u ovoj priči ne radi samo o politici ili istoriji, već i o kulturi u najširem smislu – arhitekturi, slikarstvu i duhovnom stvaralaštvu koje je nestalo pod buldožerima.

Značenje izložbe za Užice i šire

Činjenica da je ova izložba smeštena upravo u Istorijskom arhivu Užice nije manje važna. Ona pokazuje da se institucije kulture u srednjim gradovima aktivno angažuju u očuvanju i promovisanju nacionalno značajnih tema. Za Užičane, ovo je prilika da se, bez potrebe za putovanjem u Beograd ili na Cetinje, upoznaju sa delom zajedničke istorije koje ih direktno tiče kao građana Srbije. Izložba “100 godina od obnove Njegoševe zavetne crkve na Lovćenu” ostaće otvorena za posetioce do sredine marta, pružajući dovoljno vremena školskim grupama, istoričarima, studentima i svim građanima da je posete. Ona funkcioniše kao kulturni ambasador složene prošlosti, podstičući dijalog i refleksiju o tome šta smo kao društvo čuvali, a šta smo dozvolili da bude zaboravljeno, i kakve obaveze prema istoriji i budućnosti iz toga proističu.