Sava Šumanović: Tragični život i večno nasleđe srpskog slikarskog genija

Sava Šumanović

„Slikarstvo nije zanat, to je strast koja oblikuje život”, rekao je nekada jedan od njegovih savremenika, a ovaj izraz savršeno odslikava putovanja Save Šumanovića. Rođen pre 130 godina, 22. januara 1896. godine u Vinkovcima, Šumanović je danas priznat kao jedan od apsolutnih vrhunaca srpskog modernog slikarstva, čija dela na aukcijama dostižu vrednosti od više stotina hiljada evra. Njegova umetnička ostavština, međutim, daleko prevazilazi materijalnu vrednost; to je duboko lično istraživanje forme, boje i ljudskog iskustva, prekinuto u najtragičnijim mogućim okolnostima. Ovaj tekst predstavlja sveobuhvatni pogled na život, delo i kontekst u kome je stvarao ovaj izuzetni umetnik, čija se posveta likovnom izrazu pokazala jačom od porodičnih očekivanja, ratnih razaranja i, na kraju, smrtonosne političke ideologije.

Rani dani i odlučujući umetnički zaokret

Iako je rođen u Vinkovcima, porodično gnezdo i pravi zavičaj Save Šumanovića bio je Šid, grad u kome se porodica nastanila kada je on imao svega četiri godine. Otac, šumarski inženjer iz ugledne građanske porodice, vidio je budućnost sina u racionalnijim i praktičnijim vodama, predlažući mu studije prava. Međutim, mladi Sava je već tada pokazivao izrazitu sklonost ka umetnosti, koju je sistematski razvijao paralelno sa školovanja u zemunskoj gimnaziji, pohađajući slikarski kurs kod Isidora Junga. Ovaj rani otpor porodičnom pritisku nije bio sebičan bunt, već prvi znak autentične umetničke sudbine koja se nije mogla skrenuti sa svog kursa. Njegova upornost je, na kraju, naterala porodicu da prihvati njegov izbor, što je kulminiralo upisom na Višu školu za umjetnost i obrt u Zagrebu 1914. godine, neposredno pred izbijanje Velikog rata.

Zagrebački period: Formiranje u senci secesije

Boravak u Zagrebu tokom studija bio je ključan za Šumanovićevo formiranje. Osim redovnih školskih obaveza, mladi umetnik je predano proučavao dela starih majstora u muzejima, ali se podjednako intenzivno bavio i savremenim pravcima, posebno impresionizmom i simbolizmom. Umetnički duh Zagreba tada je još uvek bio pod snažnim uticajem secesije, ili Jugendstila, što se može videti u Šumanovićevim ranim radovima. Ovaj stil, karakterističan po dekorativnim, vitkim linijama i organskim motivima, postao je njegova prva vizijska škola. Istovremeno, nije se ograničavao samo na slikarstvo; bavio se ilustracijom, grafikom i čak scenografijom, pokazujući retku tehničku raznovrsnost. Njegove ilustracije za književnu reviju „Juriš” bile su zapažene i ukazale su na njegovo ime u užem zagrebačkom umetničkom krugu, što je potvrđeno i grupnom izložbom u Ulrihovom salonu 1918. godine.

Pariz – škola modernizma i kubističko preobraženje

Krajem 1920. godine, Sava Šumanović kreće ka meti koja je definisala generacije umetnika – Parizu. Ovaj odlazak predstavljao je kvantiti skok u njegovom razvoju. U „Gradu svetlosti” nije samo pasivno primao uticaje; aktivno je tragao za obrazovanjem, upisujući se na kurs kod Andrea Lota, značajnog slikara i pedagoga. Lotovo učenje, zasnovano na strogoj konstrukciji forme i analizi prostora, snažno je usmerilo Šumanovića ka kubizmu i konstruktivizmu. Ovo je bio presudni trenutak: od umetnika koji je asimilovao dekorativni jezik secesije, Šumanović se transformiše u najizrazitijeg srpskog predstavnika analitičkog i sintetičkog kubizma. Pariz mu je pružio ne samo tehničke alate već i intelektualni okvir, omogućavajući mu da svoje viđenje temelji na najnaprednijim evropskim tendencijama. Ovaj period intenzivnog učenja i stvaralačke asimilacije pokazaće se plodnim već u narednim godinama.

Remek-dela pariskog perioda: Od „Doručka” do „Pijanog broda”

Drugi boravci u Parizu, posebno oko 1925. i 1926. godine, doneli su na svet neka od najslavnijih Šumanovićevih dela. Platno „Doručak na travi” iz 1926. godine predstavlja suptilnu i ličnu interpretaciju kubističkih principa, gde se geometrizacija forma ne sukobljava sa lirskim raspoloženjem pejzaža. Međutim, vrhunac njegovog pariskog stvaralaštva nesumnjivo je monumentalno delo „Pijani brod” iz 1927. godine. Inspirisano istoimenom pesmom Artrua Remboa, a sa odjecima Žerikoovog „Splava Meduze”, ovo platno je virtuozno prevođenje književne vizije u likovni jezik. Dimenzijama i kompozicionom snagom, delo govori o umetniku na vrhuncu svojih moći, koji je u Parizu pronašao adekvatan prostor za realizaciju najsmelijih ideja. Učešće u dekoraciji legendarnog restorana „La Kupol” takođe svedoči o tome da je bio priznat deo tadašnje pariske umetničke scene.

Povratak korenima: Šid kao večna inspiracija

Iscrpljen intenzivnim pariskim životom, Sava Šumanović se 1928. godine vraća u Šid, ne samo da bi se fizički oporavio, već i da bi u miru zavičajne sredine pronašao novi stvaralački impuls. Ovaj povratak nije označavao umetnički zastoj, već još jednu transformaciju. Pariz mu je dao jezik modernizma, a Šid je postao neiscrpni izvor predmeta i emocija. Pejzaži Srema, njegove ravnice, svetlost i ljudi, postali su centralna tema njegovog slikarstva. U ovom periodu nastaju dela poput „Šiđanki” i „Beračica”, gde Šumanović majstorski sintetiše kubističku disciplinu forme sa toplinom i autohtonošću folklorne teme. Njegove „Šiđanke” nisu samo portreti lokalnih žena; to su monumentalne, skoro arhe tipske figure, ukorenjene u zemlju, ali istovremeno noseće odraz moderne umetničke svesti. Ovaj sinteza lokalnog i univerzalnog, tradicije i avangarde, čini suštinu njegove zrele faze.

Čudni genije: Anegdote i karakter

Savremenici su Savu Šumanovića često opisivali kao osobenu i izolovanu ličnost, potpuno apsorbovanu svetom umetnosti, što je ponekad dovodilo do neverovatnih situacija. Arhitekta i slikar Aleksandar Deroko pričao je kako je Šumanović jednom priveden od strane žandarma na Avali, jer je zatečen kako slika na otvorenom. Prema Deroku, Šumanović je bio toliko zbunjen i zaokupljen radom da u prvom trenutku nije mogao da da jasno objašnjenje šta radi. Ova anegdota nije pokazatelj nesposobnosti, već duboke, apsolutne koncentracije koja je karakterisala njegov stvaralački proces. Njegova kuća u Šidu nije bila samo stambeni prostor, već i atelje i svetište umetnosti, mesto gde je živeo skromno, ali gde je svaki detalj bio potčinjen potrebama slikanja. Ova posvećenost, koja je graničila sa opsesijom, objašnjava i tehničku savršenost i konceptualnu dubinu njegovih dela.

Ustaški zločin: Kraj puta u Sremskoj Mitrovici

Tragična sudbina Save Šumanovića ispisana je u zoru 28. avgusta 1942. godine, na praznik Velike Gospojine. Nakon okupacije Jugoslavije 1941. godine, Srem, pa samim tim i Šid, nalazili su se na teritoriji takozvane Nezavisne Države Hrvatske (NDH). Ustaše su tog jutra upale u njegov dom i uhapsile ga, zajedno sa još oko 150 šidskih građana, uglavnom Srba i Jevreja. Zatvorenici su odvedeni u Sremsku Mitrovicu, gde su podvrgnuti mučenju. Najverovatnije 30. avgusta 1942. godine, Sava Šumanović i većina drugih uhapšenika su ubijeni. Ovaj čin nije bio usmeren specifično protiv umetnika; to je bio deo šireg sistema genocida i terora koji su sprovodile ustaške vlasti. Međutim,