Penzije u Srbiji
U zemlji sa nešto više od 1,65 miliona penzionera, samo 72 osobe imaju pravo na mesečnu penziju koja prelazi 230.000 dinara. Ovaj statistički podatak, koji deluje gotovo anegdotno, zapravo je moćan socioekonomski indikator koji otkriva strukturu, ograničenja i duboke jazove u srpskom penzijskom sistemu. Dok se u javnosti često diskutuje o prosečnoj penziji koja iznosi oko 50.000 dinara, realnost je da raspon od najniže do najviše penzije predstavlja priču o dve potpuno različite Srbije.
Demografija penzijskog sistema: Od čega se sastoji prosek?
Kada Republički fond za penzijsko i invalidsko osiguranje (PIO) saopšti da prosečna penzija iznosi nešto preko 50.000 dinara, iza te brojke stoji izuzetno heterogena populacija. Oko 59% od ukupnog broja penzionera, što je gotovo milion ljudi, prima iznos do ili ispod ovog proseka. Najniža zakonska penzija za zaposlene i samostalne delatnosti, nakon usklađivanja koje stupa na snagu 2026. godine, iznosiće 31.092 dinara, dok će poljoprivredna biti oko 24.443 dinara. Međutim, trenutno više od 300.000 penzionera već živi sa primanjima na ovom nivou ili blizu njega. Ova grupa je najčešće sastavljena od poljoprivrednih penzionera i bivših zaposlenih sa nepotpunim radnim stažom ili istorijom niskih zarada, što ih često stavlja direktno u zonu rizika od siromaštva, posebno uz tekuće trendove inflacije i porasta cena osnovnih životnih namirnica.
Elita penzijerskog sistema: Ko su oni sa primanjima preko 100.000 dinara?
Na suprotnom kraju spektra nalazi se mala, ali značajna grupa. Oko 5,2% srpskih penzionera, što čini približno 85.800 ljudi, prima penziju veću od 100.000 dinara mesečno. A onda, na samom vrhu piramide, nalazi se simboličnih 72 osobe sa penzijom od tačno 230.145 dinara. Ko su ovi ljudi? U teoriji, to su građani koji su ostvarili maksimalni lični koeficijent od 3,8 i imaju punim punim 45 godina osiguranja, odnosno radnog staža. U praksi, često se radi o bivšim visokim državnim funkcionerima, direktorima velikih državnih preduzeća iz perioda pre tranzicije, ili retkim stručnjacima sa izuzetno visokim platama tokom čitavog radnog veka. Njihova primanja predstavljaju zakonski “plafon” za obične osiguranike.
Zakonski okvir: Zašto postoji “plafon” za najvišu penziju?
Mnogi građani se pitaju: ako neko uplaćivao maksimalne doprinose ceo radni vek, zašto mu penzija nije još veća? Odgovor leži u članu 78. Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju (PIO). Zakon eksplicitno propisuje da lični koeficijent za obračun penzije ne može biti viši od 3,8, a da se u obzir uzima najviše 45 godina osiguranog staža. Ovim matematičkim ograničenjima određena je i gornja granica mesečne penzije, koja trenutno iznosi 286.368,57 dinara. Fond PIO ova ograničenja obrazlaže kao neophodna za održivost celog sistema. Cilj je da se spreči preterano opterećenje budžeta fonda od strane malog broja osiguranika sa ekstremno visokim primanjima, čime bi se ugrozila isplata penzija milionima drugih. Ovaj kolektivistički pristup temelji se na solidarnosti generacija i osiguranika.
Kritike sistema: Da li je solidarnost postala nepravda?
Iako se argument održivosti na prvi pogled čini logičnim, ekonomski analitičari i deo javnosti ga dovode u pitanje. Glavna kritika usmerena je na činjenicu da sistem nepotpuno uvažava individualne doprinose. Građanin koji je 45 godina uplaćivao doprinose sa maksimalne osnove i onaj koji je to činio sa osnove bliskoj minimalnoj, imaju penzije koje nisu proporcionalne njihovim ulaganjima. Ovaj model, po mišljenju kritičara, destimuliše legalno radno angažovanje i uplatu većih doprinosa, posebno kod visokoobrazovanih i visoko plaćenih stručnjaka koji bi mogli da doprinesu većim iznosima budžetu. Postoji strah da takva “izravnavanja” dugoročno podrivaju princip osiguranja, približavajući sistem univerzalnom socijalnom transferu.
Stvarni život: Šta znače ove brojke za običnog penzionera?
Za penzionera koji prima 31.000 dinara, razlika između njegove penzije i one od 230.000 dinara nije samo brojčana – to je pitanje kvaliteta života, zdravstvene zaštite i socijalne sigurnosti. Dok prvi većinu mesečnog budžeta troši na hranu, komunalne usluge i osnovne lekove, drugi može da priušti odmor, privatno zdravstveno osiguranje i finansijsku pomoć porodici. Ovaj jaz se posebno očituje u vangradskim naseljenima i ruralnim sredinama, gde je koncentracija niskopenzionskih domaćinstava najveća. Ekonomski antropolozi ukazuju da ova nejednakost ne reflektuje samo prošle razlike u zaradama, već i dublje strukturalne probleme kao što su regionalni ekonomski nerazvitak, nedostatak prilika i istorijski faktori.
| Kategorija penzionera | Procekat u populaciji | Orijentacioni iznos penzije (u dinarima) | Procenjeni broj ljudi |
|---|---|---|---|
| Sa najnižom penzijom (ispod 35.000 din) | ~18.2% | 24.443 – 31.092 | preko 300.000 |
| Ispod prosečne penzije (do 50.000 din) | ~59% | do 50.000 | oko 973.500 |
| Iznad prosečne (50.000 – 100.000 din) | ~35.8% | 50.001 – 100.000 | oko 590.700 |
| Visoke penzije (preko 100.000 din) | ~5.2% | 100.001 – 230.145 | oko 85.800 |
| Maksimalna penzija | ~0.004% | 230.145 | 72 |
Budućnost sistema: Izazovi reformi i demografska stvarnost
Srpski penzijski sistem suočava se sa dvostrukim pritiskom: sa jedne strane, sve je izraženija starenje stanovništva, što znači da će sve manji broj aktivnih osiguranika morati da finansira sve veći broj penzionera. Sa druge strane, postoji konstantan društveni pritisak za povećanjem najnižih penzija kako bi se osigurao dostojanstven život. Reforma sistema, koja se pominje godinama, mora da pronađe balans između ovih zahteva. Mogući pravci uključuju postepeno podizanje starosne granice za penziju, podsticanje privatnog štedno-penzijskog osiguranja trećeg stupnja, ili preciznije usmeravanje socijalnih doprinosa ka najosiromašenijima. Svaka od ovih opcija ima svoje političke i ekonomski koštane posledice.
Kako se penzijski sistem Srbije meri sa evropskim?
U poređenju sa zemljama Evropske unije, srpski sistem pokazuje karakteristike tipične za postsocijalističke ekonomije u tranziciji. Koeficijent zamenjivosti (odnos prosečne penzije i prosečne plate) u Srbiji je niži nego u većini zemalja regiona, što znači da pad primanja prilikom odlaska u penziju je nagliji. Dok u nekim zemljama Zapadne Evrope postoji značajniji procenat penzionera sa primanjima znatno iznad proseka (često zahvaljujući jakim fondovima drugog stupnja ili profesionalnim penzijama), u Srbiji je koncentracija na dnu raspodele daleko izraženija. Ovo ukazuje na dublji strukturni problem vezan za produktivnost ekonomije, niske plate i visoku stopu sive ekonomije tokom prethodnih decenija, što je rezultiralo niskim uplatama doprinosa za veliki deo radne snage.
Podatak o 72 penzionera sa maksimalnom penzijom nije samo kuriozitet. On služi kao uvod u mnogo širu diskusiju o pravdi, održivosti i budućnosti kolektivnog osiguranja u Srbiji. Sistem koji proizvodi tolike razlike u ishodu, uprkos načelnoj solidarnosti, mora se konstantno preispitivati kako bi odgovorio na izazove starenja stanovništva, promena na tržištu rada i očekivanja građana koji ceo radni vek doprinose za osiguranje svog mirnog staračka. Ovaj pregled nije krajnja tačka, već polazište za informisaniju javnu raspravu o tome kakvu penziju želimo da imamo – i kakvu možemo da priuštimo.
